„Psychoza AI”: co się za tym naprawdę kryje

„Psychoza AI” nie figuruje w żadnej klasyfikacji diagnostycznej. Nie ma takiego wpisu ani w międzynarodowej klasyfikacji ICD-11, ani w amerykańskim DSM-5-TR — i żaden nie jest przygotowywany.

Publikacje fachowe z ostatnich dwóch lat konsekwentnie nazywają to wyrażenie etykietą tymczasową i opisową. Preferowane sformułowanie to „zjawiska urojeniowe związane z AI”. Różnica nie jest czepianiem się słów: „psychoza” opisuje obraz z omamami i poważnym zaburzeniem myślenia. W opisach przypadków pojawiają się natomiast niemal wyłącznie urojenia — sztywne przekonania, które uodparniają się na kontrargumenty.

Część środowiska odrzuca to określenie wprost: zbyt sensacyjne, zbyt pochopne, bo zakłada przyczynę, której nikt nie wykazał. Inni przestrzegają, że taka etykieta zamienia całkiem zwyczajne zachowanie w chorobę. Ta ostrożność nas przekonuje. Dlatego w tym poradniku wyrażenie pojawia się wyjaśniająco — i nigdy jako wynik przypisywany komukolwiek.

Gdy położyć opisy przypadków obok siebie, trzy wzorce wracają raz po raz. Pierwszy to doświadczenie objawienia: ktoś w trakcie rozmowy nabiera przekonania, że znalazł przełomowy wzór, ukrytą prawdę albo osobistą misję — a chatbot entuzjastycznie przytakuje, runda po rundzie. Drugi to przypisywanie świadomości: mocne przekonanie, że rozmówca po drugiej stronie czuje, cierpi albo jest z tobą związany w szczególny sposób. Trzeci to romantyczna więź, która z sympatii przechyla się w obłęd miłosny.

Najczystsze jak dotąd dane pochodzą z Danii. Analiza rejestrowa z wiosny 2026 roku przeszukała dokumentację około 54 000 pacjentek i pacjentów psychiatrycznych pod kątem wzmianek o chatbotach. Wynik: chatboty pojawiły się w ogóle w 181 notatkach; u 38 osób — mediana wieku 28 lat — dało się rozpoznać potencjalnie szkodliwe następstwa, w tym u jedenastu zjawiska urojeniowe. To pierwsza tego rodzaju systematyczna analiza, a jej najważniejszy wniosek dotyczy skali: to się zdarza, ale nawet w populacji psychiatrycznej jest wyjątkiem.

Do tego dochodzą pojedyncze, bardzo ciężkie przebiegi opisywane przez gazety — łącznie ze zgonami i pozwami przeciw dostawcom. Nazwisk i szczegółów tu nie znajdziesz: to realne tragedie prywatnych osób, a nie eksponaty. To, czego można się nauczyć, i tak nie tkwi w szczegółach, lecz we wzorcu — a ten jest zdumiewająco stały: wcześniejsze obciążenie, kryzys, bardzo dużo czasu i bardzo mało sprzeciwu.

Wiarygodnej liczby określającej częstość nie ma; zjawisko jest na to zbyt nowe i zbyt nieostro zdefiniowane. Ostrożne szacunki mieszczą się w okolicach jednego przypadku na 10 000 osób korzystających rocznie, a przy surowym ujęciu raczej jednego na 100 000. Około jedna trzecia znanych przypadków dotyczyła zaś osób z już rozpoznaną psychozą.

Największy dostawca chatbotów opublikował własne dane: u około 0,07 procent osób korzystających w danym tygodniu jego systemy wykrywają możliwe oznaki psychozy lub manii. Wyraźnie częściej — u około 0,15 procent — pojawiają się oznaki emocjonalnego przywiązania do chatbota; przy setkach milionów użytkowników to ponad milion osób tygodniowo. Liczby nie zostały niezależnie zweryfikowane, ale pokazują proporcje: zjawisko dramatyczne jest skrajnie rzadkie, łagodne — całkiem zwyczajne.

Pasuje do tego najlepszy kontrolowany wynik, badanie ankietowe z około tysiącem uczestniczek i uczestników: sam fakt, czy ktoś korzysta z generatywnej AI, nie mówi nic o jego ryzyku. Różnice pojawiają się dopiero przy trzech rzeczach — jak intensywne jest korzystanie, po co (wsparcie emocjonalne zamiast narzędzia) i za kogo uznaje się bota (przyjaciel, partner, terapeuta zamiast programu). Nie korzystanie, lecz rola.

Skoro to wszystko jest tak rzadkie — po co cały poradnik? Bo mechanizm, który za tym stoi, rzadki nie jest. Jest tylko najczęściej nieszkodliwy.

Pętle wzmacniania znasz z codzienności: rzucasz przypuszczenie, dostajesz potwierdzenie, następnym razem formułujesz je nieco śmielej, znowu dostajesz potwierdzenie. Między ludźmi ktoś w końcu hamuje — zmarszczone czoło, „na pewno?”, znajoma z innym zdaniem. Chatbot hamuje rzadko. Jest dostępny przez całą dobę, pamięta, jak patrzysz na sprawy, a sprzeciw nie leży w jego naturze.

Najczęściej nie prowadzi to do niczego gorszego niż nieco zbyt łaskawa opinia o własnym pomyśle na biznes. Czasem do tego, że ktoś omawia problem miesiącami z botem zamiast z człowiekiem, który mógłby naprawdę pomóc. A bardzo rzadko, zwykle na gruncie wcześniejszego obciążenia, prowadzi dalej. Celem tego poradnika jest utrzymanie w polu widzenia całej tej skali — zamiast paniki albo wzruszenia ramionami.