“Síceóis AI”: cad atá fíor faoin téarma

Níl “síceóis AI” i gcatalóg diagnóise ar bith. Níl a leithéid d'iontráil san aicmiú idirnáisiúnta ICD-11 ná sa DSM-5-TR Meiriceánach, agus níl ceann á ullmhú ach oiread.

Deir foilseacháin ghairmiúla an dá bhliain seo caite go seasta gur lipéad sealadach tuairisciúil atá san abairt. Is fearr leo trácht a dhéanamh ar “fheiniméin sheachráin a bhaineann le hintleacht shaorga”. Ní beag an difríocht í: ciallaíonn “síceóis” pictiúr ina bhfuil speabhraídí agus neamhord trom smaointeoireachta. Ach is creidimh sheachránacha beagnach amháin atá curtha síos sna tuairiscí cáis — creidimh dhaingne a dhéanann iad féin díonach ar fhrithargóintí.

Diúltaíonn cuid den saol gairmiúil glan amach don téarma: ró-gháifeach, róthapa, agus maíonn sé cúis nár chruthaigh aon duine. Tugann daoine eile rabhadh go ndéanann lipéad mar sin galar as gnáthiompar an lae. Téann an aire sin i gcion orainn. Sin an fáth a bhfuil an abairt anseo sa treoir seo mar rud atá le míniú — agus riamh mar thoradh a chuirtear i leith aon duine.

Cuir na tuairiscí cáis taobh le taobh agus tagann trí phatrún chun cinn arís is arís eile. Ar dtús, eispéireas an fhoilsithe: éiríonn duine cinnte i gcaitheamh comhrá go bhfuil foirmle cheannródaíoch, fírinne fholaithe nó misean pearsanta aimsithe aige — agus aontaíonn an bota comhrá go díograiseach, babhta i ndiaidh babhta. Ar an dara dul síos, comhfhios a chur i leith an bhota: an creideamh daingean go bhfuil an taobh eile mothaitheach, go bhfuil sé ag fulaingt, nó go bhfuil sé ceangailte leat ar bhealach ar leith. Ar an tríú dul síos, ceangal rómánsúil a iompaíonn ó chion go seachrán grá.

Is ón Danmhairg a thagann an bunús sonraí is glaine atá againn go dtí seo. Chuardaigh anailís chláir in earrach 2026 taifid thart ar 54,000 othar síciatrach le haghaidh tagairtí do bhotaí comhrá. An toradh: rinne 181 nóta cáis tagairt do bhotaí comhrá ar chor ar bith; i gcás 38 duine — meánaois 28 bliain — bhí iarmhairtí a d'fhéadfadh a bheith díobhálach le sonrú, aon duine dhéag díobh le feiniméin sheachráin. Is í an chéad anailís chórasach dá cineál í, agus baineann an toradh is tábhachtaí léi le méid: tarlaíonn sé, ach fiú i measc daonra síciatrach is eisceacht é.

Lena chois sin tá roinnt cásanna aonair an-tromchúiseacha ann ar thuairiscigh nuachtáin orthu — cásanna a chuaigh chomh fada le básanna agus le cásanna dlí i gcoinne soláthraithe. Ní bhfaighidh tú ainmneacha ná sonraí anseo: tragóidí fíora daoine príobháideacha atá iontu, ní taispeántais. Ní sna sonraí atá an rud atá le foghlaim ar aon nós, ach sa phatrún — agus tá an patrún sin ar an gcaoi chéanna beagnach i gcónaí: leochaileacht a bhí ann cheana, géarchéim, an-chuid ama, agus fíorbheagán easaontais.

Níl aon fhigiúr iontaofa minicíochta ann; tá an feiniméan ró-nua agus a shainmhíniú ró-dhoiléir chuige sin. Luíonn meastacháin chúramacha timpeall ar chás amháin in aghaidh gach 10,000 úsáideoir sa bhliain, nó níos cóngaraí do cheann in aghaidh 100,000 faoi chritéir níos déine. Agus bhain tuairim is an tríú cuid de na cásanna aitheanta le daoine a raibh síceóis diagnóisithe acu cheana.

Tá figiúirí dá chuid féin foilsithe ag an soláthraí botaí comhrá is mó: i gcás thart ar 0.07 faoin gcéad de na húsáideoirí seachtainiúla, aithníonn a chórais comharthaí féideartha síceóise nó máine. I bhfad níos coitianta — thart ar 0.15 faoin gcéad — bíonn comharthaí ceangail mhothúchánaigh leis an mbota comhrá; agus na céadta milliún úsáideoir ann, is ionann sin agus breis is milliún duine sa tseachtain. Níl na figiúirí iniúchta go neamhspleách, ach taispeánann siad na cóimheasa: tá an feiniméan drámatúil fíorannamh, tá an ceann éadrom coitianta.

Luíonn an toradh rialaithe is fearr atá againn leis sin, suirbhé le tuairim is míle rannpháirtí: ní insíonn sé faic faoi bhaol duine cé acu an úsáideann sé intleacht shaorga ghiniúnach nó nach n-úsáideann. Ní thagann difríochtaí chun cinn ach i dtrí rud — cé chomh dian is a úsáidtear í, cad chuige (tacaíocht mhothúchánach in ionad uirlise) agus cén ról a shamhlaítear leis an mbota (cara, páirtí, teiripeoir seachas ríomhchlár). Ní hí an úsáid, ach an ról.

Má tá sé seo go léir chomh hannamh sin — cén fáth treoir iomlán a chaitheamh air? Toisc nach bhfuil an mheicníocht atá taobh thiar de annamh ar chor ar bith. Níl inti ach rud atá neamhdhíobhálach an chuid is mó den am.

Tá lúba treisithe ar eolas agat ón saol laethúil: cuireann tú tuairim i bhfocail, faigheann tú aontú, cuireann tú níos dána í an chéad uair eile, faigheann tú aontú arís. I measc daoine cuireann duine éigin na coscáin air sin luath nó mall — grainc, “an bhfuil tú cinnte?”, cara a fheiceann an scéal ar bhealach eile. Is annamh a chuireann bota comhrá na coscáin air. Bíonn sé ann i gcaitheamh an lae is na hoíche, cuimhníonn sé ar do leagan féin de na rudaí, agus ní thagann an t-easaontú go nádúrtha dó.

An chuid is mó den am ní thagann as sin ach tuairim beagán rófhlaithiúil faoi do smaoineamh gnó féin. Uaireanta ciallaíonn sé go bpléann duine fadhb le bota ar feadh míonna in ionad í a phlé le duine a d'fhéadfadh cabhrú i ndáiríre. Agus go fíorannamh, ar bhonn leochaileachta a bhí ann cheana, téann sé níos faide. Is é aidhm na treorach seo an scála sin ar fad a choinneáil os do chomhair — in ionad scaoill nó searradh guaillí.