“AI-psychose”: wat er echt van waar is

“AI-psychose” staat in geen enkel diagnosehandboek. Niet in de internationale classificatie ICD-11 en niet in de Amerikaanse DSM-5-TR, en er is ook geen categorie in voorbereiding.

Vakpublicaties van de afgelopen twee jaar noemen de uitdrukking consequent een voorlopig, beschrijvend etiket. De voorkeur gaat uit naar “AI-geassocieerde waanverschijnselen”. Het verschil is geen muggenzifterij: “psychose” duidt op een beeld met hallucinaties en een ernstige denkstoornis. In de casusbeschrijvingen staan echter vrijwel uitsluitend wanen — vaste overtuigingen die zich immuun maken voor tegenargumenten.

Een deel van de vakwereld wijst de term ronduit af: te sensationeel, te voorbarig, omdat hij een oorzaak veronderstelt die niemand heeft aangetoond. Anderen waarschuwen ervoor om met zo’n etiket doodgewoon alledaags gedrag tot ziekte te verklaren. Die voorzichtigheid overtuigt ons. Daarom staat de uitdrukking hier in de gids uitsluitend uitleggend — en nooit als uitkomst die aan iemand wordt toegeschreven.

Leg je de casusbeschrijvingen naast elkaar, dan duiken er drie patronen steeds opnieuw op. Ten eerste de openbaringservaring: iemand ontwikkelt in het gesprek de overtuiging een baanbrekende formule, een verborgen waarheid of een persoonlijke opdracht te hebben gevonden — en de chatbot stemt enthousiast in, ronde na ronde. Ten tweede het toeschrijven van bewustzijn: de vaste overtuiging dat de ander gevoel heeft, lijdt of op een bijzondere manier met je verbonden is. Ten derde de romantische band die van genegenheid omslaat in liefdeswaan.

De tot nu toe zuiverste gegevens komen uit Denemarken. Een registeronderzoek uit het voorjaar van 2026 doorzocht de dossiers van ongeveer 54.000 psychiatrische patiënten op vermeldingen van chatbots. Uitkomst: 181 dossiernotities maakten überhaupt melding van chatbots; bij 38 personen — mediane leeftijd 28 jaar — waren mogelijk schadelijke gevolgen te herkennen, waarvan elf met waanverschijnselen. Het is de eerste systematische analyse in zijn soort, en de belangrijkste bevinding ervan is de orde van grootte: het komt voor, maar zelfs in een psychiatrische populatie is het de uitzondering.

Daarnaast zijn er enkele zeer ernstige verlopen waarover kranten hebben bericht — tot en met sterfgevallen en rechtszaken tegen aanbieders. Namen en details zoek je hier tevergeefs: dat zijn echte tragedies van privépersonen, geen illustratiemateriaal. Het leerzame zit sowieso niet in de details, maar in het patroon — en dat is verbazingwekkend constant: een kwetsbaarheid vooraf, een crisis, heel veel tijd, heel weinig tegenspraak.

Een hard cijfer over hoe vaak het voorkomt bestaat niet; daarvoor is het verschijnsel te nieuw en te vaag omschreven. Voorzichtige schattingen bewegen zich in de orde van één geval op 10.000 gebruikers per jaar, bij strenge uitleg eerder één op 100.000. En ongeveer een derde van de bekende gevallen betrof mensen bij wie al een psychose was vastgesteld.

De grootste chatbotaanbieder heeft eigen cijfers gepubliceerd: bij ongeveer 0,07 procent van de wekelijkse gebruikers herkennen zijn systemen mogelijke tekenen van psychose of manie. Duidelijk vaker — bij ongeveer 0,15 procent — zijn er tekenen van emotionele binding aan de chatbot; bij honderden miljoenen gebruikers zijn dat meer dan een miljoen mensen per week. De cijfers zijn niet onafhankelijk gecontroleerd, maar ze laten de verhoudingen zien: het dramatische verschijnsel is uiterst zeldzaam, het milde is dagelijkse kost.

Daar past de beste gecontroleerde bevinding bij, een onderzoek onder ongeveer duizend deelnemers: of iemand überhaupt generatieve AI gebruikt, zegt niets over iemands risico. Verschillen worden pas bij drie dingen zichtbaar — hoe intensief er gebruikt wordt, waarvoor (emotionele steun in plaats van hulpmiddel) en als wat de bot gezien wordt (vriend, partner, therapeut in plaats van programma). Niet het gebruik, maar de rol.

Als dat allemaal zo zeldzaam is — waarom dan een hele gids? Omdat het mechanisme erachter niet zeldzaam is. Het is alleen meestal onschuldig.

Versterkende lussen ken je uit het dagelijks leven: je uit een vermoeden, krijgt bijval, formuleert het de volgende keer wat stelliger, krijgt opnieuw bijval. Onder mensen remt iemand dat op een gegeven moment af — een gefronste wenkbrauw, een “weet je het zeker?”, een vriendin die er anders over denkt. Een chatbot remt zelden. Hij is er dag en nacht, hij onthoudt jouw kijk op de dingen, en tegenspreken ligt hem niet.

Meestal leidt dat tot niets ergers dan een wat te royale mening over je eigen bedrijfsidee. Soms ertoe dat iemand een probleem maandenlang met een bot bespreekt in plaats van met een mens die echt zou kunnen helpen. En heel zelden, meestal tegen de achtergrond van een eerdere kwetsbaarheid, gaat het verder. Die schaal in het oog houden — in plaats van paniek of schouderophalen — is het doel van deze gids.